Uit de Rots Geboren Islam

Elk archief is een kerkhof: het begraaft niet alleen de boeken, maar ook hen die ze begroeven. Met dit verontrustende beeld opent Hüseyin Doğan een gewaagd onderzoek naar de diepste lagen van de oorsprong van de islam - een christologische lezing die één enkele, verontrustende draad volgt: de rots.

Uit de Rots Geboren Islam leest de Koran tegen de draad van het vertrouwde verhaal in. Van Mithras, de uit de rots geboren god, tot Hagar, de in de woestijn achtergelaten steen; van de Zwarte Steen als hoeksteen tot Kefas, de rots waarop de Kerk is gebouwd - Doğan legt een uitgestrekt web van overeenkomsten bloot waarin steen nooit louter steen is. Het is geboorte, offer, verbond en drempel; de begraven herinnering van de ene traditie die opduikt in het ritueel van de andere.

In het hart van het boek ligt een verbluffende these over de Kaʿba zelf. Steunend op archeologie, vroege inscripties en de getuigenis van de bronnen traceert Doğan haar mogelijke transformatie van een kerk tot het Huis van God: de apsis en het altaar, de Byzantijnse bouwmaterialen van de herbouw in 605 n.Chr., de fresco's en de „Deur van Berouw", de Ḥidjr Ismāʿīl als overblijfsel van een kerkapsis, Jeruzalem als de eerste qibla en het gebed dat ooit naar de apsis werd verricht. Abraha's Jemenitische Kaʿba en zijn uitdaging aan Mekka, de wedijver van meer dan één heiligdom, de vloek van Abū Riġāl en de oorsprong van het stenigen van de duivel - alle worden gelezen als lagen van één enkele, omstreden geschiedenis.

Van hieruit verbreedt het onderzoek zich tot een omvattende vergelijkende studie. Doğan onderzoekt de heiligenverering en de iconentraditie, het geloof in voorspraak en de Koranische betekenis van shirk; de symboliek van de letter Nūn en de vis, gedragen van het vroege christendom naar de islam; de reis van de halve maan en de ster vanuit Byzantium; het vreemde voortleven van deze symbolen in het volksgeloof - de boze-oogkraal, de hoefijzer, het genezingsritueel. Hij leest Jona als de vermoeide en opstandige profeet, en durft diens verhaal te verbinden met de figuur van Paulus.

Toch verliest het boek nooit zijn houvast in de bronnen. Elke bewering is verankerd in een nauwkeurige lezing van de Koranische bewoording, in de etymologie van de Semitische talen en in de geschiedenis van de exegese - van aṭ-Ṭabarī tot de moderne wetenschap. Het verhaal van Mozes en de twaalf bronnen, de gelijkenis van de Twee Wijngaarden, het bevel om „met een deel van de koe te slaan", de Lieden van de Grot die ontwaken uit een slaap van 309 jaar: steeds is de vraag hoe betekenis verandert terwijl zij van de ene traditie op de andere overgaat, en wat er wordt herinnerd wanneer de woorden veranderd zijn.

Doğan schrijft geen apologetisch en geen polemisch boek. Hij velt geen oordeel over het geloof, maar weigert de stenen hun zwijgen te laten bewaren. Zijn stijl is tegelijk literair en exact - een denken dat het spoor boven het dogma stelt, de begraven herinnering boven het officiële relaas.

Een moedig, erudiet en diep oorspronkelijk werk voor allen die zich aangetrokken voelen tot vergelijkende godsdienstwetenschap, Koranstudies, de archeologie van de vroege islam en de lange verstrengeling van christendom en islam - en voor elke lezer die durft te vragen wat een geloof zich in zijn stenen herinnert.